همه چیز درباره دستگاه شور

39

دستگاه شور یکی از مهم ترین دستگاه های موسیقی ایرانی است. چهار آواز، بیات ترک، ابوعطا، افشاری و دشتی از مشتقات این دستگاه هستند

درس دستگاه شور در پیش ردیف برگرفته از ردیف استاد حسن کسایی است درآمد، رهاب، اوج، قرچه، رضوی، حسینی و شهناز، هفت گوشه باز این دستگاه می باشند که با استفاده از وزن شعری و الگوی ملودیک گوشه بسته رهاوندی در این درس استفاده شده اند

 

 

غالب آوازهایی که خواننده آموزش ندیده ایرانی می‌خواند و بیشتر آوازهای محلی از مناطق مختلف ایران در یکی از مایه‌های این دستگاه و یا گوشه‌ها و دستگاه‌های مشتق شده‌ از آن می‌گنجد، از این رو این دستگاه را مادر موسیقی ایرانی هم خوانده‌اند.

 

در میان دستگاه‌های ایرانی شور از همه بزرگ‌تر است. زیرا هر یک از دستگاه‌ها دارای یک عده آوازها و الحان فرعی‌ست ولی شور غیر از آوازهای فرعی دارای ملحقاتیست که هر یک به تنهایی استقلال دارد. آوازهای مستقلی که جزء شور محسوب می‌شود و هر یک استقلال دارد از این قرار است: ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی.

 

آواز بیات ترک در پرده‌های شور نواخته می‌شود و جزو ملحقات آن طبقه بندی می‌شود، ولی چون از نظر شنوایی حسی شبیه دستگاه ماهور ایجاد می‌کند، برخی قایل به طبقه بندی آن تحت دستگاه ماهور هستند.

در مکتب آوازی اصفهان آواز بیات ترک در مشتقات دستگاه ماهور به حساب می‌آید اما در مکتب تهران، مایه بیات ترک را جزء دستگاه شور به حساب می‌آورند.

 

دستگاه شور پس از ماهور ساده ترین دستگاه در موسیقی ایرانی است که دارای چهار آواز ( ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی)  و تعدادی گوشه می باشد.

تاریخچه و چگونگی پیدایش دستگاه شور

 

چگونگی پیدایش شور:

به عقیدهٔ فرهاد فخرالدینی در کتاب تحلیل ردیف موسیقی ایران، نام «شور» ریشه در زبان عبری دارد و در عصر ساسانی وارد زبان فارسی شده‌است؛ مصدر «شور» در عبری، ریشهٔ واژهٔ عبری «شیر» (به عبری: שירה) است که به معنای آواز و سرود است؛ این نظر فخرالدینی تابع نظر عباس اقبال آشتیانی است که در کتاب «شعر و موسیقی در ایران» نوشته‌است: واژهٔ «شعر» عربی نیست بلکه معرب است و از واژهٔ عبری «شیر» ریشه می‌گیرد.
اگر درجه چهارم گامهای ماهور را ربع پرده افزایش دهیم به شور تبدیل می شود که تنیک گام شور حاصل ، درجه سوم ماهور است. بنابراین فواصل گام شور نسبت به تنیک این چنین است:

دوم نیم بزرگ-سوم کوچک-چهارم و پنجم درست-ششم و هفتم کوچک و اکتاو درست.

 

با توجه به فاصله های موجود دانگهای این گام بر هم منطبق نیستند.چون :
دانگ اول:از دو فاصله  دوم نیم بزرگ و یک فاصله دوم بزرگ تشکیل شده است.
دانگ دوم: از یک فاصله دوم بزرگ،یک فاصله دوم کوچک و دو فاصله دوم بزرگ تشکیل شده است.
برای پیدایش گامهای شور دیگر در ردیف بمل ها اولین گام شور” لا “می شود با احتساب (سی کرن) با فواصل چهارم درست بالارفته همه گامها به دست می آید. و برای ردیف دیزها اولین گام شور “می” می شود و با احتساب فا دیز ، از شور می با فاصله پنجم درست بالا می رویم بقیه گامهای شور به دست می آید.

 

با حذف گامهای مترادف (سی بمل با لا دیز)و (می بمل با ردیز)،دوازده گام شور خواهیم داشت. تشکیل گام شور با تنیک ربع پرده متداول نیست.با توجه به گامهای به دست آمده باید دقت کرد که علامت ربع پرده ای دراین گامها آخرین علامت بعد از کلید در ردیف بملها و دیزهاست و این نکته در پیدایش گام (علامت ترکیبی بعد ازکلید( سلاح))و پیدا کردن تنیک از روی سلاح کلید به ما کمک می کند.

 

گام شور را پایین رونده می نامیم چون فاصله درجه هفتم و هشتم گام شور یک پرده ایست(دوم بزرگ)،بنابراین فاقد محسوس است. عموما برای بدست آوردن محسوس درجه ششم را در حالت بالارونده افزایش ربع پرده ای می دهند.ولی این حالت در موقع پایین رفتن  بیشتر محسوس است چون درجه دوم شور با درجه اول بیشتر به نیم پرده شباهت دارد ( فا سری به می) بنابراین گام شور را پایین رونده می گوییم.

 

برخلاف برخی دیگر از دستگاه‌ها (نظیر نوا، سه‌گاه و چهارگاه) که همنام مقام‌های موسیقی قدیم ایران هستند و از آن‌ها نشئت گرفته‌اند، شور جزو مقام‌های اصلی موسیقی قدیم ایران نبوده‌است. تا اواسط قرن هفتم هجری (معادل قرن سیزدهم میلادی)، در موسیقی ایرانی نظام تقریباً یکسانی به‌خصوص در خراسان بزرگ رایج بوده است. در این نظام، دوازده پرده (مقام) و شش شعبه (آوازه) وجود داشته است و پردهٔ راست، مادر پرده‌های دیگر بوده است. پس از صفی‌الدین ارموی، تقسیم‌بندی تازه‌ای ظهور می‌کند که طی آن، عشاق پرده مادر می‌شود و اسامی برخی پرده‌ها نیز تغییر می‌کند.[۶] از نظر فواصل، دانگ اول عشاق کاملاً با دانگ اول شور مطابقت دارد و لذا می‌توان گفت که در تقسیم‌بندی دستگاهی شور نقشی معادل نقش عشاق در تقسیم‌بندی مقامی را ایفا می‌کند.

در موسیقی عربی نام شور تحت عنوان یک مقام فرعی و بیشتر به صورت «شوری» به کار رفته‌است. در موسیقی عربی این مقام جزو خانوادهٔ بیاتی تقسیم‌بندی می‌شود و با نام «بیاتی شوری» شناخته می‌شود.برخی منابع موسیقی عربی این مقام را با نام کارجیغار (به انگلیسی: Karjighar) نیز یاد کرده‌اند، اما این نام که ریشه در ترکی دارد (به ترکی استانبولی: Karcığar)، در موسیقی ترکی برای مقامی به کار می‌رود که درجاتش با دستگاه شور ایرانی یا مقام بیاتی شوری ترکی منطبق نیست. درجات گام اول دستگاه شور، با آنچه در موسیقی عربی «دوکاه» (معرب «دوگاه») نامیده می‌شود مطابقت دارند. در تحلیل ردیف موسیقی ایرانی نیز به این نکته که شور در اصل همان دوگاه است اشاره شده‌است، به ویژه در خلال تحلیل گوشهٔ «پنج‌گاه» از دستگاه راست‌پنجگاه.

در موسیقی ترکی درجات مقام بیاتی و عشاق، هر دو با دستگاه شور مطابقت دارد (تفاوت این دو مقام در موسیقی ترکی، از نظر درجات نیست بلکه از نظر ترتیب اجرای نت‌ها است)

 

شناخت گامهای شور:
در هرکدام از گامهای شور آخرین علامت، کرن یا سری است بنابراین علامات قبل از کرن در ردیف بملها و علامت قبل از سری درردیف دیزهاست.با توجه به این نکته علامت ربع پرده ای، درجه دوم گام شور است، اگر یک فاصله دوم نیم بزرگ از آخرین علامت ترکیبی پایین برویم، به تنیک گام شور می رسیم و بالعکس،اگر از تنیک یک فاصله دوم نیم بزرگ بالا برویم آخرین علامت ترکیبی پیدا می شود.اگر کرن بود توالی بمل ها و اگر سری بود توالی دیزها را می نویسیم و بدین طریق سلاح کلید مشخص می شود.

 

معرفی و توضیح گوشه های مهم دستگاه شور:
درآمد:
نت شاهد و ایست درجه اول گام(تنیک) است.درآمدهای متعدد از این دستگاه اجرا می شود که همگی در دانگ اول است.اکثر نغمه ها و آواز های شور در دانگ دوم زده می شوند که با تغییر مایه در درجه پنجم(کاهش ربع پرده ای )است.مثل گوشه های شهناز –نغمه-قجر

 

شهناز:
شاهد درجه چهارم شور  است.

 

نغمه:
شاهد درجه چهارم و در درجه سوم ایست و در تنیک ایست کامل دارد.

 

قجر:
شاهد آن درجه هفتم و در درجه چهارم ایست دارد.

 

سلمک:
از درجه ششم شروع می شودو با تغییر مد نسبت به شهناز و قجر در درجه پنجم بکار است.در فرود مجددا درجه پنجم کاهش ربع پرده ای پیدا می کند و ایست هم درجه چهارم است.

 

ملانازی:
از درجه سوم گام شور شروع می شود،کاهش ربع پرده ای در فرود بکار می شود.در همان درجه سوم ایست دارد و در فرود کامل به تنیک می رسد.

 

گلریز:
شاهد آن اوج شور، درجه هشتم است و در درجه چهارم ایست دارد.

 

قرچه:
شاهد ان درجه ششم گام شور است و در درجه چهارم ایست دارد.

 

رضوی:
شاهد آن درجه هفتم و ایست درجه جهارم است.

 

حسینی:
شاهد آن درجه هشتم و ایست آن درجه چهارم است.

همه گوشه ها یی که در دانگ دوم با تغییر کاهش ربع پرده ای در درجه پنجم اجرا شدند ، در فرود به دانگ اول درجه پنجم بکار می شود.شور سل ولا در ردیف راست کوک ها و شور می و ر در ردیف چپ کوک هاست.

 

اسامی برخی از گوشه های دستگاه شور:
درامدها- کرشمه-رهاب-نغمه-حزین-زیرکش سلمک-سلمک-ملانازی-گلریز-صفا-گوشه ابوعطا بزرگ- مجلس افروز-دوبیتی-خارا-قجر-پنجه کردی – غزال- رضوی- شهناز – قرچه-حسینی -مثنوی – بیات کرد – هشتری- ضرب اصول -شهر آشوب.

 

مقدمات آموزش ردیف و دستگاهها در موسیقی اصیل

حسین عمومی برای معرفی ساختار اصلی سیستم های موسیقی کلاسیک ایرانی و آموزش شاگردان مبتدی، با کار کردن بر روی یازده سیستم از دوازده سیستم موجود در ردیف طراحی و تنظیم کرده است.
در طراحی حسین عمومی تمام دوازده سیستم درسه گروه بنام سه سردستگاه (اصطلاح گرفته شده از استاد حسن کسایی) به نام های شور، همایون و ماهور قرارمیگیرند. سه سردستگاه نسبت به سایر دستگاه ها مفصل تر و حائز اهمیت بیشتری هستند و هر کدام زیر مجموعه هایی دارند. گروه شورشامل سه دستگاه و چهار آواز مشتق شده از دستگاه شوراست:

۱- دستگاه شور ۲- دستگاه نوا ۳- دستگاه سه گاه

و آوازها:

۱- آواز بیات ترک ۲- آواز ابوعطا ۳- آواز افشاری ۴- آواز دشتی

به دلیل وجود چهار آواز مشتق شده از دستگاه شور و فواصل مشترک موجود در این دستگاه با دستگاه سه گاه و دستگاه نوا، این گروه بزرگترین و مفصل ترین گروه است.

گروه دوم، گروه همایون است که شامل دو دستگاه و یک آواز است:

۱- دستگاه همایون ۲- دستگاه چهارگاه و آواز بیات اصفهان مشتق شده از دستگاه همایون.

گروه سوم، گروه ماهور است که شامل دستگاه ماهور و دستگاه راست و پنجگاه است.

در مجموعه پیش ردیف درسی برای آموزش دستگاه راست و پنجگاه وجود ندارد زیرا این دستگاه به جز درآمد و چند گوشه ی خاص خود، مجموعه ای است منتخب، شامل گوشه های سایر دستگا ه ها مانند ماهور، شور، همایون، نوا و سه گاه. دستگاه راست و پنجگاه آخرین درس اساتید برای تدریس ردیف است که برای آموزش پرده گردانی در موسیقی کلاسیک ایرانی تدوین شده و پرده گردانی برای شاگرد مبتدی ضروری به نظر نمیاید.
دروس پیش ردیف مجموعه ای است که بر پایه ردیف سنتی اساتید بزرگ موسیقی کلاسیک ایرانی پایه گذاری شده است.  فراگیری پیش ردیف با آشنایی به تلفظ و معنی اشعار انتخاب شده و ارتباط آنها با الگو های نغمگی سنتی در ردیف شروع میشود. هنرجویان سپس با خواندن اشعار، همراه با الگوهای نغمگی برگرفته از ردیف دریک نظام سیستماتیک بنام “پیش ردیف” با فضا های موسیقایی اصلی موسیقی کلاسیک ایرانی و ارتباطات آنها بایکدیگر آشنا میشوند.

 

دستگاه شور,مایه های آوازی دستگاه شور,گوشه های دستگاه شور,دستگاه شور برای تار و سه تار

فهرست گوشه‌های ردیفی دستگاه شور عبارت‌اند از:

  1. درآمد اول
  2. درآمد دوم
  3. درآمد سوم: کرشمه
  4. درآمد چهارم: گوشه‌ی رهاب
  5. درآمد پنجم: اوج
  6. درآمد ششم: ملانازی
  7. نغمه‌ی اول
  8. نغمه‌ی دوم
  9. زیرکش سلمک
  10. ملانازی
  11. سلمک
  12. گلریز
  13. مجلس‌افروز
  14. عزال
  15. صفا
  16. بزرگ
  17. کوچک
  18. دوبیتی
  19. خارا
  20. قجر، فرود
  21. حزین
  22. شور پایین دسته
  23. گوشه‌ی رهاب
  24. چهار گوشه
  25. مقدمه‌ی گریلی
  26. رضوی، حزین، ‌فرود
  27. شهناز
  28. قرجه
  29. شهناز کت (عاشق‌کش)
  30. رنگ اصول
  31. گریلی
  32. رنگ شهرآشوب

خزان اثری است بی‌کلام ساختهٔ پرویز مشکاتیان در دستگاه شور که در آلبوم مژده بهار اجرا شده‌است. خزان در میان آثار مشکاتیان جایگاهی خاص دارد. مشکاتیان این آهنگ را با الهام از فروافتادن برگی از درخت در پاییز ساخته و بارها حالت فرود و فراز برگ در اثر باد را به تصویر می‌کشد. ملودی خزان همچنین نگاهی به مقام الله در موسیقی محلی خراسانی دارد. این قطعه در شور نواخته شده

قطعه خزان

سنتور :استاد پرویز مشکاتیان دف:استاد بیژن کامکار

 

دانلود


مرتبط:

 

دستگاه نوا چیست؟

نوا آوازى است در حد اعتدال که آهنگى ملایم و متوسط دارد نه زیاد شاد و نه زیاد حزن‌انگیز دستگاه نوا یکی از هفت دستگاه…

 

فرصت تبلیغات

تبلیغات متنی

استخدام در وب نگین
 
   

کانال اختصاصی وب نگین در تلگرام

پاسخ